بيشترما به سوالات زيادي که کودکان‌مان در زمينه‌هاي مختلف از ما مي‌پرسند به راحتي پاسخ مي‌گوييم. ولي در مورد مسائل جنسي، اغلب اوقات آنچنان مغشوش مي‌شويم که او را از آنچه بوده گيج‌تر مي‌کنيم.در ابتدا بايد بدانيم که بچه‌ها هم داراي احساسات جنسي‌اند. هرگز گمان نکنيم که اين احساسات تنها به بزرگسالان تعلق دارد اين احساسات از تولد شروع مي‌شود و تا مرگ ادامه دارد. ما نيز بايد اين احساسات خدادادي را به عنوان يک واقعيت بپذيريم»(1)«غريزه جنسي با کودک متولد مي‌شود و تا حدود پنج سالگي رو به پيشرفت است ولي از پنج سالگي تا دوره بلوغ داراي پيشرفت پنهاني است و دوره کمون را طي مي‌کند.»(2)کودک در سال‌هاي اول زندگي، متوجه تفاوت جنسي بين افراد مي‌شود و همين امر او را به امور جنسي متوجه مي‌سازد و سوالاتي را مطرح مي‌کند.«به‌عقيده SPERLINGبهترين موقع براي تعليم امور جنسي و بحث درباره اختلاف ميان زن و مرد، زماني است که کودکان سوالاتي در مورد مسائل جنسي مطرح مي‌کنند که پاسخ والدين بايد متناسب با استعداد و فهم کودک باشد. بعضي کودکان حساس و باهوش هستند و از طرح اينگونه سوالات احساس تقصير و ناراحتي مي‌کنند نبايد نسبت به اين دسته از کودکان نيز غفلت کرد و آنها را از کسب اطلاعات ضروري محروم نمود.»(3)در حدود دو سالگي کودک نسبت به آلت تناسلي خود حساس شده و گاه به آن دست مي‌زند سعي کنيم در آن لحظات بدون تنبيه و يا عکس‌العمل خاصي توجه او را به بازي و يا کاري ديگر مثل کمک کردن جلب کنيم.«کودکان سه تا شش ساله براي آنکه بهتر به تفاوت‌هاي جنسي پي ببرند، يکديگر را معاينه مي‌کنند و مانند هر چيز که کنجکاوي آنها را تحريک مي‌کند، مايلند واقعيت آن را دريابند. آنها از کنار هم گذاشتن مشاهداتشان و اطلاعاتي که از صحبت بزرگترها به دست مي‌آورند به عقايد نادرستي دست‌ مي‌يابند که برايشان نگران کننده است.برخي والدين هر چيزي را که ارتباط کم يا زيادي با دنياي بزرگترها داشته باشد ، به ويژه درباره مسائل جنسي، در هاله‌اي از اسرار و ابهام مي‌پوشانند. همين ابهامات، کنجکاوي کودک را گسترش مي‌‌دهد و در او، نسبت به بزرگترها، حسادت و دشمني ايجاد مي‌کند. آنها تصور مي‌کنند والدين همه آنچه را آنها مايل به شناخت آن مي‌باشند، از آنها دريغ کرده و از آنها محروم مي‌کنند.

همه اينها موجب بي‌اعتمادي کودک به بزرگترها مي‌شود. رفتارهاي بي‌نظير دروغگويي، پنهان کاري و دزدي را بوجود ميآورد و باعث مي‌شود کودک، در خيال‌بافي خود، از اين امور، که ممنوع و خطرناک نمايانده شده است لذّت ببرد.»(4)

تکليف والدين اين است که علاقه کودک به مطرح کردن اين سوالات را امري طبيعي بدانند زيرا آگاهي از مسئله ،سبب مي‌شود کودکان کمتر به اين‌گونه مسائل حساس شوند. ضمناً هرگز در حضور بچه‌ها والدين يکديگر را نبوسند و معاشقه نکنند. بچه‌هاي ما هرگز نبايد اينگونه روابط را ببينند.

«آنچه کودک درباره‌ي مسائل جنسي در دوران کودکي مي‌آموزد تا حدودي تعيين‌کننده قابليت سازگاري جنسي در بزرگسالي است.»(4)

والدين بايد با توجه به سن و فهم کودک، به سوالات جنسي آنها پاسخ گويند واين علاقه را طبيعي بدانند . کودکان داراي احساسات جنسي هستند ودرهردوره به نوعي آن را بروز مي دهند. وقتي بچّه‌ها در حال کشف دنياي خود هستند،کم کم را کشف مي‌کنند نسبت به اعضاي خصوصي بدن هم جنس خود و جنس مخالف نيز به‌طور طبيعي کنجکاو مي‌شوند. شکل اعضاي تناسلي جنس مخالف براي بچّه جالب است.بچّه‌ها در بازي‌هاي عادي خود از فرصت استفاده مي‌کنند و از نظر جسمي به بچّه‌هاي ديگر نزديک مي‌شوند تا شکل بدن آنها را کشف کنند. معمول‌ترين سناريو، "دکتر بازي کردن " بچّه‌هاست. بيشتر بچّه‌ها تجربه دارند که وقتي نزد پزشک مي‌روند او بدن آنها را معاينه مي‌کند. پس دکتر بازي مي‌کنند تا بتوانند فرصت ديدن بدن ديگران را بدست آورند.آگاه باشيد که بچّه‌ها از سرکنجکاوي بازي‌هاي جنسي مي‌کنند و اين امري طبيعي است. اگر ديديد که فرزندتان در حضور بچّه‌ي ديگري برهنه يا نيمه‌برهنه شده است، عکس‌العمل شما بسيار مهم است و بر احساسي که فرزندتان در آينده نسبت به بدن خود و اعضاي خصوصي آن پيدا خواهد کرد تأثير بسيار مهمي خواهد گذاشت. هول نشويد، نه او را سرزنش کنيد ،نه تنبيه. کاري که بايد بکنيد اين است که، براي رفتار جنسي مناسب آنها حد و مرزي تعيين کنيد.

تعيين حد و مرز جنسي

پسر 5 ساله شما با همبازي خود در اتاق مشغول بازي است. وقتي وارد اتاق مي‌شويد مي‌بينيد از کمر به پايين برهنه شده‌اند. برخورد شما چيست؟آرامش ظاهري خود را حفظ کنيد و سر بچّه‌ها داد نکشيد و آنها را سرزنش نکنيد. بلکه براي آنها حد و مرزي تعيين کنيد. مثلاً بگوييد: «هر دوي شما لباسهايتان را بپوشيد. بدن شما خصوصي است و نبايد جلوي کسي لباسهايتان را در بياوريد. بياييد براي شما يک سرگرمي پيدا کنم». هر کدام از خانواده‌ها مي‌توانند از اين موقعيت مناسب براي آموزش فرزند خود استفاده کنند. اگر ديديد بچّه‌ها باز هم به دکتر بازي علاقه نشان دادند شايد نشان اين است که کنجکاويشان هنوز ارضا نشده است. بنشينيد و اطلاعات اساسي را با فرزند خود مرور کنيد. با او درباره‌ي شکل بدن و نام يکي يکي اعضاي مختلف بدن صحبت کنيد. اندام‌هاي جنسي را در لابه لاي اندام‌هاي غيرجنسي نام ببريد.

سري بودن و خصوصي بودن

نزد فرزندتان اعتراف کنيد که سخن گفتن در باره جنسيت ، با شرم و حيا همراه است. چون موضوع حساس و خصوصي است و همين مي‌تواند زمينه ‌ي مشترکي باشد تا گفت و گويتان را آغاز کنيد.

وقتي با کودکان درباره‌ي جنسيت صحبت مي‌کنيم واژه «خصوصي» و «سري» را براي آنها بازگو کنيد. براي بچّه‌هاي کوچکتر مي‌توان اين مثال را گفت: «همه‌ي ما به توالت مي‌رويم و در را مي‌بنديم و اين کار را به تنهايي انجام مي‌دهيم، چون خصوصي و سري است. همين طور اعضاي خصوصي بدن ما سري است و بايد از لباس استفاده کنيم».به بچّه‌هاي بزرگتر (پيش‌دبستاني و دبستاني) خود بگوييد: گرچه موضوعات خصوصي را مي‌دانند، ولي هرگز در مورد اين مسائل با کودکان کوچکتر از خود صحبت نکنند و اگر کودکان سوالي کردند به آنها بگويند: «دراين باره از پدر و مادرت سوال کن».مهمترين آموزگاران بچّه‌ها، والدين هستند. نه ما ،و نه کودکان ما هيچ‌گاه نبايد از دانستن خجالت بکشيم. زيرا همه‌ي ما حق داريم بدانيم. فقط بايد سعي کنيم عبارات را در خور فهم کودکان ساده کنيم.

توضیح درباره چگونگي تولد متناسب با سن وسال و درک کودک

زماني که کودک، اولين نوزاد تازه متولد شده را مي‌بيند، اين سوال برايش به وجود مي‌آيد که نوزاد از کجا مي‌آيد؟ و مثل همه‌ي سوال‌هايي که از والدين مي‌پرسد، جواب اين سوال را نيز از آنها مي‌‌خواهد. براي آنکه بدانيم چگونه به اين سوال کودک پاسخ دهيم، بايد بدانيم که:

پاسخ ما، در مورد چگونگي تولد، بايد متناسب با سن وسال و درک کودک باشد»(3)

مراحل درک کودک از تولد بدين صورت است:

کودک سه ساله : اين جواب راکه نوزاد در شکم مادر رشد مي‌کند را نمي‌تواند قبول کند. او گمان مي‌کند همان‌طور که از خواربار فروشي مي‌توان هر چيزي را خريد، بچّه را هم از بيمارستان خريده‌اند.

کودک چهار ساله: خريد بچّه را، از بيمارستان قبول ندارد، ولي رشد کودک در شکم مادر را مي‌پذيرد و تصور مي‌کند بچّه از ناف مادر زائيده مي‌شود.

کودک پنج ساله: بيشتر علاقمند است خود صاحب بچِّه شود، و اين را در بازي‌هاي آنها مي‌توان مشاهده کرد.

کودک شش ساله: علاقه شديدي به مبدأ پيدايش بچه، بارداري و تولد پيدا مي‌کند و تصور مي‌کند بچّه در اثر ازدواج پدر و مادر و به خواست خداوند به‌وجود مي‌آيد و در شکم مادر به شکل تخم است.

کودک هفت ساله:علاقه شديدي به داشتن نوزادي جديد در خانواده دارد تا فرايند رشد کودک، در مادر را درک ‌کند.»(5)

بايد بدانيم اگر به کودک چهارساله بگوييم "نوزاد در بدن مادر رشد مي‌کند " ، مطابق سن و درکش اين را مي‌پذيرد همان اندازه دانش، براي سن او کافي است.

«هرگز نبايد، در برابر سوال کودک، از چگونگي تولد، به او دروغ بگوئيد. اگر هم نمي‌خواهيد در آن لحظه پاسخي دهيد، به او بگوئيد بعداً صحبت خواهيم کرد. تجربه ما نشان مي‌دهد که پاسخ درست ما به بچه‌ها، نه تنها انحراف ايجاد نمي‌کند، بلکه از آن‌ها پيشگيري مي‌کند»(1)

کاري کنيم که بچه‌ها بدون احساس تقصير، سوالات خود را مطرح کنند و ضمناً، مطمئن باشند که والدين به آنها دروغ نمي‌گويند تا به والدين اعتماد پيدا کنند.

ميزان اطلاعات کودکان درباره‌ي مسائل جنسي در هر سني

تا سن 5 سالگي

بچّه‌ها بايد:

1) نام صحيح اعضاي بدن از جمله اعضاي تناسلي را بدانند.

2) درک کنند که نوزادان از رحم مادر متولد مي‌شوند.

3) مفهوم فضاي خصوصي را هنگام تعويض لباس و رفتن به توالت بدانند. به ويژه ضروري است کودکان 5 ساله تفاوت خصوصي و سري را بفهمند.

4) بتواند به راحتي با والدين يا فرد بزرگسال قابل اعتماد ديگري، درباره جنسيت صحبت کنند.

5) نسبت به هويت مذکر يا مونث خود عزت نفس داشته باشند.

بين 6 تا 9 سالگي

بچّه‌ها بايد:

1) بتوانند توليد مثل حيوانات و گياهان را به عنوان بخشي از چرخه حيات درک کنند.

2) در پاسخ به سوالاتي چون «نوزادان از کجا مي‌آيند؟» «چطوري به دنيا مي‌آيند» چيزهاي شنيده باشند.

3) از تفاوت بين دو جنس آگاه باشند و بتوانند نام صحيح اندام تناسلي خود و جنس مخالف را نام ببرند.

4) درک کلي از ايدز و عفونت‌هاي ديگري که از طريق جنسي منتقل مي‌شود داشته باشند.

5) نسبت به سلامت کلي و نيازهاي ايمني بدن خود مسئوليت روزافزون پيدا کنند و بهداشت شخصي خود را با مسواک زدن، دوش گرفتن، رعايت تغذيه مناسب و غيره حفظ کنند.

6) مفاهيم دوستي و عدالت را بفهمند و بتوانند احساسات خود را با والدين يا افراد بزرگسال قابل اعتماد ديگر درميان بگذارند.

بين 9 تا 13 سالگي

بچّه‌ها بايد:

1) جنسيت را به عنوان بخشي طبيعي از زندگي درک کنند.

2) با تغييرات طبيعي دختران و پسرها در دوران بلوغ (عادت ماهيانه و احتلام) آشنا شوند.

3) بتوانند با ديگران دوست شوند و دوستي‌هايشان را حفظ کنند. (معمولاً با هم جنس‌هاي خودشان )

4) روند توليد مثل و از جمله مفاهيمي چون: آميزش جنسي، پدر و مادرشدن، سقط جنين و جلوگيري از بارداري را درک کند.

5) بدانند سوء استفاده جنسي چيست؟ چگونه مي‌توان آن را تشخيص داد و در موقعيت‌هاي بالقوه خطرناک چگونه بايد رفتار کرد.

با توجه به مراحل رشد کودک، به پرسشهاي او پاسخ دهيد. هر چه سن او کمتر است پاسخ‌ها را عيني‌ تر و با لحن جدي بگوييد. جواب آنها را حداکثر در دو تا سه جمله بدهيد. بچه‌هاي ده- دوازده ساله به اطلاعات بيشتري نياز دارند که مي‌توان از طريق کتاب‌ها، جزوه‌ها و کلاس‌هاي آموزي به آنها دست يافت.

پي نوشت:

1) کتاب انسان در مسير زندگي- دکتر محمدمجد

2) کتاب روانشناسي کودک - پرويز خاکيه 

3) کتاب روانشناسي تربيتي - دکترعلي شريعتمداري

4) کتاب رفتار با خردسال - دکترزهرا معتمدي

5) کتاب رفتار کودک - مهدي قراچه داغي

منبع: سايت فرزندان ما-با تغيير وتلخيص

مترجم: سارا رئيسي طوسي- تهيه و تنظيم : زهرا طلائيان