فهرست مطالب :

» چرا برخي نوزادان در مکيدن پستان مادر موفق نيستند ؟

» راهنماي مادران شاغل براي تغذيه کودکان با شيرمادر

» روش دوشيدن شير با دست

» سردرگمي شيرخوار در گرفتن پستان مادر

» نحوه از شير گرفتن کودک

» استفراغ در شيرخوار

چرا برخي نوزادان در مکيدن پستان مادر موفق نيستند ؟

اکثر نوزادان از بدو تولد قادرند پستان مادر را در دهان گرفته و همزمان با مکيدن آن شير را بلعيده و براحتي نيز تنفس کنند . يعني نوزاد طبيعي و رسيده مي تواند عمل مکيدن ، قورت دادن و نفس کشيدن را توأمان انجام دهد .

به علت آنکه پستان مادر و دهان نوزاد متفاوت است ، در بعضي موارد لازم است تمهيداتي انديشيده شود تا نوزاد بتواند ياد بگيرد چگونه پستان مادر را در دهان نگه دارد ، آنرا بمکد و شير را بلع کند .

اشکالاتي که در اين روند تکاملي به وقوع مي پيوندد اکثراً به دليل زايمان هاي غيرطبيعي و يا استفاده از مواد و ابزاري است که در جريان زايمان مورد بهره برداري قرار مي گيرند ، که ذيلاً‌ به برخي از آنها اشاره مي گردد :

۱- مصرف دارو در جريان زايمان از قبيل پتيدين يا بي حس کننده هاي نخاعي

۲- استفاده از داروهاي ضد درد پس از زايمان

۳ - تغذيه نوزاد با بطري يا دادن پستانک به نوزاد که مکانيسم مکيدن متفاوتي نسبت به مکيدن پستان دارد .

۴- جدا نگه داشتن نوزاد از مادر پس از تولد و عدم اجرا يا اجراي ناقص هم اتاقي مادر و نوزاد

۵- درست بغل نگرفتن نوزاد و وضعيت ناصحيح نوزاد روي سينه مادر ( مثلاً فشار دادن سر نوزاد با دست )

بايد در نظر داشت همه نوزاداني که پس از تولد به خوبي پستان مادر را نمي گيرند ، مشکل مکيدن پستان را ندارند . معهذا معدودي از نوزادان در گرفتن پستان و قورت دادن شير در ابتدا دچار مشکلاتي هستند از جمله :

۱- نوزاداني که عادت داشته اند در رحم مادر شست خود را بمکند .

۲ - آنهايي که دچار ضربه هاي زايماني و يا اختلالات عصبي شده اند .

۳- نوزاداني که واکنش جستجو ( Rooting Reflex ) در آنها ضعيف است و براي گرفتن پستان مادر دهانشان را به خوبي باز نمي کنند .

۴- نوزاداني که هنگام شيرخوردن دهان را کاملاً به پستان نمي چسبانند و يا آنرا مکرراً رها مي کنند .

۵- نوزاداني که تحت تأثير داروهاي مصرف شده توسط مادر قرار دارند .

۶- نوزادان نارس يا آنهايي که ديرتر از موعد مقرر متولد شده اند .

۷- نوزاداني که با ناهنجاري مادرزادي دهان و بيني بدنيا آمده اند ( شکاف کام يا انحراف تيغه بيني و يا گره ضخيم زيرزباني و ... )

نشانه هاي مکيدن ناموفق عبارتند از :

۱- هاله پستان خارج از دهان و لبهاي نوزاد به داخل فرو رفته و يا ( غنچه شده ) و چانه دور از پستان است .

۲- مراحل تکاملي با تأخير همراه است .

۳- افزايش وزن مطلوب نبوده و دفعات اجابت مزاج و دفع ادرار کم است .

۴- هنگام شيرخوردن سروصداي زيادي ايجاد مي شود .

۵- دفعات تقاضا براي شيرخوردن و مدت شيرخوردن زياد و طولاني است ( بيش از يکساعت )

۶- حرکات چانه نامنظم و لرزشي است و ممکن است در صورت ، حرکات و پرش هاي غيرعادي مشاهده گردد . ( گونه ها فرو مي روند )

راهنماي مادران شاغل براي تغذيه کودکان با شيرمادر

۱ - ترويج تغذيه با شيرمادر براي کارفرمايان و محيط هاي کار يک ضرورت مهم است زيرا :

» زنان بخش مهمي از نيروي کار جامعه را تشکيل مي دهند .

» بسياري از زنان ، اشتغال به کار و فعاليت هاي اجتماعي را با وظيفه مادري خود ادغام مي کنند .

» مطالعات نشان داده است که بازگشت به کار، ‌دليل عمده اي براي از شيرگيري زودرس و روش هاي نامطلوب تغذيه شيرخواران است .

۲- حمايت از تغذيه با شيرمادر براي کارفرمايان مزايايي دارد از جمله :

» کاهش تغيير و تعويض کارکنان در نتيجه افزايش احتمال بازگشت مادر به سرکار

» کاهش استخدام و هزينه هاي بازآموزي کارکنان

» بهتر شدن شرايط کار

» ايجاد احساس و تصور حرفه اي مثبت

» کاهش غيبت کارکنان

۳ - شرايط دوشيدن شير ،‌ ذخيره و حمل و نقل آن

» روشهاي استفاده از پمپ هاي شيردوشي دستي يا الکتريکي يا دوشيدن با دست را بياموزيد .

» مکان مناسب جهت دوشيدن شير را انتخاب کنيد . مکان بايد اتاق خصوصي و تميز باشد .

» شيردوشيده شده را مي توان در يخچال يا فريزر يا در فلاسک يخ براي چند ساعت مي توان نگهداري کرد .

» شيردوشيده شده را در ظروف درب دار شيشه اي يا پلاستيکي يا کيسه هاي شير ذخيره کنيد .

» حمل و نقل شير بايد در ظرف فلاسک يخ حمل گردد .

۴ - هر بار چه مقدار شيربايد دوشيده شود ؟

شيرتان را هر مقدار که مي توانيد بدوشيد . يک کودک شيرمادر خوار معمولاً نياز به حدود ۱۵۰CC ( سه چهارم فنجان بزرگ ) شيرمادر به ازاء هر کيلوگرم وزن بدن در ۲۴ ساعت دارد اما اين نياز متفاوت است . براي مثال اگر وزن کودک ۵/۵  کيلوگرم باشد و  ۸ بار در روز تغذيه شود و شما براي ۲ بار تغذيه در روز از او دور باشيد ، نياز به دوشيدن حدود ۲۰۰ CC ( يک فنجان بزرگ ) شير يا ۲ بار دوشيدن به مقدار ۱۰۰CC ( نصف فنجان ) شير داريد .

۵ -  مدت زمان نگهداري شير دوشيده شده چقدر است ؟

گر دوشيدن و جمع آوري شير در شرايط کاملاً بهداشتي انجام شده باشد ۴۸ ساعت در يخچال ، ۲ هفته در جايخي يخچال ،‌۳ ماه در قسمت فريزهاي خانگي ، ۱۲-۶ ماه در فريزر عميق ( صنعتي )

۶ -اطلاعاتي که بايد به مراقب کودک درباره شيردوشيده شده داده شود

ذوب کردن شير منجمد به آهستگي : مراقب کودک بايد ظرف شير دوشيده شده را در داخل آب ولرم يا گرم (‌ نه آب جوش ) قرار داده و ذوب نمايد و قبل از مصرف آن را به آرامي تکان دهد . از ماکروفر نبايد استفاده نمايد .

استفاده از فنجان : شيرمادر را به وسيله فنجان يه شيرخوار بدهد و از بطري استفاده نکند . استفاده از بطري و گول زنک مشکلاتي را براي شيردهي مادران و سلامت کودکان فراهم مي کند .

شيردوشيده شده ذوب شده را مي تواند در يخچال نگه دارد اما نبايد آن را دوباره منجمد نمايد و اگر ظرف ۲۴ ساعت مصرف نشد آن را دور بريزد .

روش دوشيدن شير با دست

دوشيدن شير با دست مفيدترين طريق دوشيدن است که نياز به هيچ وسيله اي ندارد و شما مي توانيد در هر جا و هر زماني که نياز داريد به انجام آن بپردازيد . دوشيدن با دست وقتي پستان ها نرم هستند کار ساده اي است اما در هنگام احتقان و حساس شدن پستان ها مشکل تر است و نياز به استفاده از ساير روش ها مثل بطري گرم دارد و از کارکنان بهداشتي مي توانيد کمک بگيريد . بايد خود شيرتان را بدوشيد . دوشيدن شير توسط فرد ديگر مي تواند به پستان ها آسيب برساند مگر آن فرد مهارت لازم را داشته باشد و خيلي نرم و ملايم رفتار کند .

» آماده کردن ظرف براي دوشيدن شيرمادر :

يک فنجان ، ليوان يا شيشه دهن گشاد انتخاب کرده آن را با آب و مواد شوينده تميز نماييد . اين کار مي تواند روز قبل از دوشيدن انجام شود ، در هنگام دوشيدن بايد فنجان را با آب جوش پرنموده چند دقيقه به همان حال نگهداريد و وقتي آماده دوشيدن هستيد ، فنجان را خالي کنيد .

دستهايتان را کاملاً بشوييد . راحت نشسته و ظرف را نزديک پستان خود بگيريد .

دوشيدن شير با دست ( تکنيک مارمت )

بسياري از مادران شيرده با تجربه ،‌تکنيک مارمت را در دوشيدن شير بسيار مفيد و مؤثر يافته اند و مادراني که قادر به دوشيدن مقدار زيادي شير با دست نبوده اند . نتايج بسيار خوبي با استفاده از اين روش بدست آورده اند . اين روش شامل مراحل زير است :

۱ - موقعيت قرار گرفتن دست : شست در بالا و دو انگشت اول زير پستان روي لبه آرئول ( هاله قهوه اي ) طوري قرار مي گيرد که حدود ۴-۳ سانتي متر از نوک پستان فاصله داشته باشد به طوريکه ذخاير شير درست زير انگشتان واقع مي شوند . گرفتن توده پستان مثل شکل زیر صحيح نيست .

۲- پستان بايد به طور مستقيم به طرف قفسه سينه فشار داده شود . پستان هاي بزرگ را مي توان قدري بالا آورده و سپس فشار داد .

۳- سپس بايد پستان ها را به کمک شست و انگشتان به طرف جلو آورد و بعد به قسمت لبه آرئول فشار وارد نمود تا شير به آساني خارج شود .

۴- مراحل ۳-۱ را بايد به ترتيب تکرار کرد .

۵ - سپس محل قرار گرفتن انگشتان را بايد دور هاله قهوه اي پستان تغيير داده به طوريکه تمام ذخائر شير تخليه شود . براي دوشيدن هر پستان از هر دو دست استفاده مي شود . تصاوير ذيل موقعيت قرار گرفتن هر دو دست را روي پستان نشان مي دهد .

از حرکات ذيل که موجب کوفتگي و آسيب بافت پستان مي شود ، بايد پرهيز نمود :

1) لغزاندن دست روي پستان 2)  کشيدن پستان ونوک آن 3) فشار دادن نوک پستان

« کمک به جريان انداختن شير »

۱ - ماساژ سلولها و مجاري توليد شير  : حرکات دست از بالاي پستان شروع مي شود به طوري که پستان در دايره هاي کوچک مطابق شکل به طرف قفسه سينه فشار داده مي شود و به صورت مارپيچي اطراف هاله قهوه اي پستان را ماساژ مي دهند . اين حرکات مشابه معاينه معمول پستان است .

۲ - لمس ملايم پستان از سمت بالا به طرف نوک آن ( مطابق شکل )

ادامه اين حرکت در تمام نواحي پستان به تحريک رفلکس جاري دشن شير کمک مي کند .

۳- تکان دادن پستان ها در حالي که مادر به طرف جلو خم شده به جريان يافتن شير کمک مي کند .

« زمان دوشيدن شير»

کل روش دوشيدن تقريباً ۳۰-۲۰ دقيقه وقت مي گيرد :

دوشيدن هر پستان ۷-۵ دقيقه

ماساژ ، لمس کردن ، تکان دادن

دوشيدن هر پستان ۵-۳ دقيقه

ماساژ ، لمس کردن ، تکان دادن

پس از برقراري جريان شير ،‌اين زمان ها فقط به عنوان راهنما به کار مي رود و دوشيدن تا زمان کند شدن جريان شير ادامه مي يابد .

دوشيدن شير نبايد به پستان صدمه اي بزند در غيراينصورت تکنيک به کار رفته درست نبوده است .

در ابتداي دوشيدن پستان ممکن است شيري خارج نشود اما پس از چند دقيقه شير شروع به چکيدن مي نمايد و اگر رفلکس جاري شدن شير فعال باشد ، شير جاري مي شود . اين رفلکس با مصرف يک نوشيدني گرم ، ماساژ و کمپرس گرم پستان ، تحريک ملايم نوک پستان ، فکرکردن به شيرخوار ... تحريک مي شود .

سردرگمي شيرخوار در گرفتن پستان مادر

علل  : مادران بخوبي مي دانند وقتي نوزادشان چند بار از طريق شيشه و سرشيشه ، شيربخورد ممکن است پستان مادر را نگيرد محققان دريافته اند که ۹۵٪ نوزاداني که در طي ۳ تا ۴ هفته اول زندگي از سر شيشه استفاده کرده اند دچار سردرگمي در گرفتن پستان مادر مي شوند . بعضي بچه ها حتي با يک يا دو بار وعده اي ديگر با يک هفته شيرخوردن از شيشه دچار اين حالت مي شوند ، ولي در شيرخواراني که در ۴-۳ هفته اول تولد بخوبي از پستان مادر تغذيه شده اند احتمال بروز سردرگمي در آنها کمتر است .

۴   فرضيه براي توضيح علت سردرگمي در گرفتن پستان مادر ارائه شده است  :

۱ - توانايي نوزاد براي تطابق و يادگيري الگوهاي مختلف مکيدن در هفته اول زندگي محدود است .

۲ - در اولين تغذيه طرحي از مکيدن در ذهن نوزاد شکل مي گيرد . اگر در تغذيه هاي بعدي با شيشه يا سرشيشه انجام شود ممکن است بچه را با مشکلات شيرخوردن از پستان مادر روبرو کند.

۳ - حجم آغوز در چند روز اول زندگي بسيار کم است . اگر نوزاد همزمان از شير مقداري شير دريافت کند ممکن است به علت مقدار کم شيرمادر درمانده شده و در گرفتن پستان مادر سرسختي نشان دهد .

۴ - شيرخواري که در شيرخوردن از پستان مادر با مشکل روبرو شده ، شيرخوردن از بطري برايش آسان تر مي گردد و پستان مادر را نخواهد گرفت .

حرکت زبان ، آرواره و دهان نوزاد در موقع شيرخوردن از پستان مادر با مکيدن از سرشيشه متفاوت است ، وقتي دهان بچه روي پستان چفت مي شود زبان با حرکات ريتميک پستان را مي دوشد و حالت تعقر ايجاد مي کند ، پستان را به کام مي فشارد و با جاري شدن شير آنرا مي بلعد و سپس نفس مي کشد . اگر بچه از سرشيشه شيربخورد فوراً با جرياني از مايع روبرو مي شود ، لذا با زبان خود جلوي شير را مي گيرد تا از خفه شدن جلوگيري نمايد ، لبهايش را بطور محکم به دور شيشه غنچه مي کند ، آرواره اش نياز به حرکت ندارد و بدون انتظار براي جهش شير ، شير بلافاصله در دهانش جريان مي يابد و يک لذت فوري به او مي دهد ،‌بنابراين اگر به شيرخوار شيشه شير يا گول زنک داده شود و يا مادر از حفاظ پستان استفاده کند او چون ياد گرفته که با زبان خود با آن فشار بياورد لذا پستان مادر را نيز به اين ترتيب از دهان بيرون مي کند .

توصيه هاي مناسب در شيرخوار با سردرگمي در گرفتن مجدد پستان مادر

مادر با صبر و پشتکار مي تواند وضعيت صحيح و شيردهي را مجدداً‌در شيرخوار ايجاد کند .

۱- بچه مبتلا به سردرگمي در پستان ، ممکن است از بيشتر بازکردن دهانش خودداري نمايد چون عادت کرده که يک سرشيشه سفت را بطور محکم بين لب هايش بگيرد اما براي تغذيه مؤثر از پستان بايد نوک و قسمت عمده هاله پستان را به عقب دهانش ببرد و دهان و زبان و لب هايش را بطور متفاوت بکار گيرد ، لذا ممکن است نياز به کمک داشته باشد .

۲ - وقتي مادر ، شيرخوار را در وضعيت مناسب قرار ميدهد لازم است دقت کند که دهانش مستقيماً روبروي پستان باشد ، بدن بچه را بخوبي حمايت کند و سر و شانه و لگن او را در يک خط مستقيم نگه دارد .

۳ - مادر در اوقاتي که شيرخوار خيلي گرسنه نيست و به نوازش واکنشي نشان ميدهد بايد به او مکرراً شير بدهد . خيلي از بچه ها دوست دارند زماني که هنوز خيلي گرسنه نيستند شيربخورند . بچه هايي که از شيشه شير مي خورند انتظار دارند که شير فوراً و مداوم جريان داشته باشد لذا پيشنهاد مي شود که مادر قبل از راه افتادن و رفلکس جهشي شير مقداري از شيرخود را در دهان شيرخوارش بدوشد و سپس پستانش را به بچه عرضه کند به طوري که که شيرخوار يک پاداش آني از کوشش خود بگيرد .

۴ - اگر شيرخوار سعي در گرفتن پستان مي کند ولي آنرا رها مي کند مادر مي تواند با قطره چکان شير دوشيده شده را روي پستانش بريزد تا بصورت قطره وارد دهان بچه شود. اين کار ممکن است او را آرام و چسبيده به پستان نگهدارد تا به مکيدن ادامه دهد .

۵ - وقتي شيرخوار پستان را نمي گيرد نبايد شيرخوار گرسنه بماند چون خطر کم آبي و سوء تغذيه و ضعيف شدن وجود دارد لازم است به مادر اطمينان داد که مي تواند شير دوشيده شده خود را با خيال راحت از طريق فنجان ، قاشق يا سرنگ يا قطره چکان مورد استفاده شيرخوار قرار دهد ، و به شيرخوارش فرصت دهد تا دوباره به مکيدن از پستان مادر علاقمند شود .

نحوه از شير گرفتن کودک

از شير گرفتن ، تغيير تدريجي تغذيه کودک از شير به غذاهاي ترکيبي است . شير تا پيش از ۴ ماهگي ، کليه مواد غذايي لازم را براي کودک فراهم مي کند . بين سنين ۴ تا ۶ ماهگي ،‌ دستگاه گوارش کودک به حدي از رشد و تکامل مي رسد که براي هضم غذاهاي پيچيده تر نيز آماده مي شود . در اين سنين ، علائم گرسنگي بعد از شيرخوردن و تقاضا براي افزايش دفعات تغذيه ديده مي شود . اين علايم نشانه آمادگي کودک جهت از شير گرفتن است .

غذاهاي اوليه : تغيير غذاي کودک از شير به غذاهاي جامد يک روند تدريجي است که تکميل آن به ۳ تا ۴ ماه يا حتي بيشتر زمان نياز دارد . بعضي کودکان سريعاً به غذاهاي جامد عادت مي کنند ولي عده اي ديگر نياز به زمان بيشتري دارند . نمودار زير يکي از روشهاي از شير گرفتن را ارائه مي کند . البته موارد ذکر شده بايد با شرايط کودک و موقعيت زندگي و معيشتي والدين منطبق گردد . هيچ قانون و زمان خاصي براي از شير گرفتن شيرخوار وجود ندارد . طول مدت روند تغيير غذا از شير به جامدات ،‌ يا نوع غذاي پيشنهادي نيز متغير است . مهمترين مسئله دارا بودن ديدگاه مثبت و انعطاف پذيري در اين مورد است .

در خلال چند هفته اول بعد از، از شير گرفتن ، کار شما تهيه غذاهاي جامد و دادن آنها به کودک با استفاده از قاشق است . کودک شما احتمالاً در مراحل اوليه از اين راه فقط مقادير کمي مواد غذايي بدست مي آورد . براي دادن مواد غذايي به کودک زماني را انتخاب کنيد که هم مادر و هم کودک در آرامش بسر مي برند . اغلب موقع نهار بهترين زمان براي دادن مواد غذايي جامد به کودک است . ممکن است اشتياق کودک شما براي خوردن مواد غذايي جديد در زمان صبحانه نسبت به ساير اوقات کمتر باشد . همچنين در زمان گرسنگي و يا زماني که کودک خسته است اشتياقي براي استفاده از مواد غذايي جامد نداشته باشد . کودک را در آغوش بگيريد و کار خود را با دادن نيمي از شير هر وعده ، ‌سپس يک قاشق غذا و دوباره شير دادن به مقداري بيشتر نسبت به دفعه اول شروع کنيد .

براي شروع ، برنج يا سبزيجات و ميوه ها ( به غير از مرکبات ) ، بهترين غذا براي کودک است . زيرا اين مواد کمتر باعث ايجاد واکنش هاي زيان آور در کودک مي شوند . در صورت امتناع از خوردن غذا توسط کودک و يا ابتلا به اسهال ،‌استفراغ ،‌بثورات ، از دادن آن غذا براي چند هفته اجتناب کنيد . بتدريج از مقدار شير بکاهيد و تا قبل از يکسالگي جهت تأمين نياز کودک به شير فقط از شير مادر یا شيرخشک استفاده نمائيد .

روش صحيح از شير گرفتن

براي تغذيه صحيح کودک بايد از غذاهايي که در هنگام بلوغ نيز به فرزندان داده مي شود ، استفاده نمائيد . هميشه از غذاهاي خانگي که از مواد تازه تهيه شده است . استفاده کنيد . به غذاي کودک نمک اضافه نکنيد . جهت جلوگيري از پوسيدگي دندان ،‌ استفاده از مواد قندي و شيرين را محدود کنيد . جهت آشنايي کودک با انواع مختلف مواد غذايي و چاشني ها تنوع در مواد غذايي کودک ايجاد کنيد . اين عمل از بهانه گيري در امر غذا خوردن در آينده جلوگيري مي کند .

 برنامه پيشنهادي براي از شير گرفتن کودک

استفراغ در شيرخوار

در خصوص شيرخواراني که پس از شيرخوردن هر چه خورده استفراغ مي کنند بايد اذعان کرد تقريباً همه بچه ها مقداري از شيري را که مي خورند بالا مي آورند واگر کودک شاداب و خوشحال باشد ، وزن گيري ماهانه آن مناسب باشد بايد به مادر اطمينان داد که مشکلي متوجه کودک نيست و استفراغ کودک بيشتر مشکل لباسشويي است نه مشکل پزشکي . البته اگر اين مشکل مرتباً ادامه پيدا کند يا کودک وزن گيري مناسب نداشته باشد و يا شاداب نباشد بايد به پزشک متخصص مراجعه کرد . هنگامي که کودک در ابتدا شروع به مکيدن پستان مي کند و پستان مادر رگ کرده و صداي غورت غورت کردن شير در گلو بچه شنيده مي شود بهتر است با دو انگشت که در هاله پستان قرار دارد ميزان سرعت خروج شير را کم کرد و بعد از مقداري شير خوردن آرام آرام آروغ شير خوار گرفته شود و بعد عمل شيرخوردن ادامه يابد .  همچنين بعد از شيرخوردن و هنگام خوابيدن کودک ۵-۴ سانتيمتر سر و گردن او بالاتر از شکم و بدن وي قرار داده شود .